İŞÇİLER İÇİN İŞ HUKUKU SERİSİ (VIII)
İş Kazaları ve Meslek Hastalıklarında İşçinin Hakları
Giriş
Çalışma hayatının en ağır sonuçlar doğuran alanlarından biri iş kazaları ve meslek hastalıklarıdır. Her yıl binlerce çalışan iş kazaları nedeniyle yaralanmakta, sakat kalmakta veya hayatını kaybetmektedir. Bunun yanında birçok çalışan da yaptığı işin niteliği nedeniyle zaman içerisinde çeşitli meslek hastalıklarına yakalanmaktadır.
Ne yazık ki uygulamada işçilerin önemli bir bölümü iş kazası geçirdiğinde hangi haklara sahip olduğunu bilmemekte, bazı işverenler ise meydana gelen kazaları kayıt dışı bırakmaya veya olayın iş kazası niteliğini gizlemeye çalışabilmektedir.
Oysa iş kazaları yalnızca Sosyal Güvenlik Kurumu açısından değil, iş hukuku, tazminat hukuku ve ceza hukuku açısından da önemli sonuçlar doğurmaktadır.
Birçok işçi şu soruların cevabını aramaktadır:
- İş kazası nedir?
- Hangi olaylar iş kazası sayılır?
- İş kazası bildirimi nasıl yapılır?
- İş kazası geçiren işçi hangi haklara sahiptir?
- SGK hangi ödemeleri yapar?
- İşveren hangi durumlarda sorumlu olur?
- İş kazasında maddi ve manevi tazminat alınabilir mi?
- Sürekli sakatlık halinde hangi haklar doğar?
- Meslek hastalığı nedir?
- İş kazasında ölen işçinin yakınları hangi haklara sahiptir?
Bu soruların cevapları başta 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, 4857 sayılı İş Kanunu, Türk Borçlar Kanunu ve Yargıtay uygulamaları çerçevesinde değerlendirilmektedir.
İş Kazası Nedir?
5510 sayılı Kanun’un 13. maddesi iş kazasının hukuki tanımını yapmaktadır.
Kanuna göre işçinin:
- İşyerinde bulunduğu sırada,
- İşveren tarafından yürütülen iş nedeniyle,
- Görevli olarak başka yere gönderildiğinde,
- İşverence sağlanan araçla işe gidip gelirken,
uğradığı ve bedensel veya ruhsal zarara yol açan olaylar iş kazası sayılabilmektedir.
Bu nedenle iş kazası kavramı yalnızca işyerindeki makine kazalarıyla sınırlı değildir.
İşyerinde Düşmek İş Kazası Sayılır mı?
Çoğu durumda evet.
Örneğin:
- Merdivenden düşme,
- Kaygan zeminde yaralanma,
- Depoda meydana gelen kazalar,
iş kazası kapsamında değerlendirilebilmektedir.
Kazanın oluş şekli ve iş ile bağlantısı önem taşımaktadır.
İşe Giderken Yaşanan Kazalar İş Kazası Sayılır mı?
Her trafik kazası iş kazası değildir.
Ancak işveren tarafından sağlanan servis aracıyla işe gidiş veya dönüş sırasında meydana gelen kazalar iş kazası niteliği taşıyabilmektedir.
Bu nedenle olayın koşulları ayrıca değerlendirilmektedir.
Kalp Krizi veya Beyin Kanaması İş Kazası Sayılabilir mi?
Bazı durumlarda evet.
Yargıtay kararlarında işyerinde veya işin yürütümü sırasında meydana gelen kalp krizi ve benzeri sağlık olaylarının iş kazası kapsamında değerlendirildiği örnekler bulunmaktadır.
Ancak her olay kendi koşullarına göre incelenmektedir.
İş Kazası Meydana Geldiğinde İlk Olarak Ne Yapılmalıdır?
İlk öncelik işçinin sağlık durumunun korunmasıdır.
Bunun ardından:
- Olayın kayıt altına alınması,
- Tanıkların belirlenmesi,
- Sağlık raporlarının alınması,
önem taşımaktadır.
İş kazasının sonradan ispat edilebilmesi için belgelerin korunması büyük önem taşımaktadır.
İş Kazasını Bildirme Yükümlülüğü Kime Aittir?
5510 sayılı Kanun gereğince işveren iş kazasını belirli süre içerisinde Sosyal Güvenlik Kurumu’na bildirmek zorundadır.
Bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi işveren açısından idari yaptırımlara neden olabilir.
İşveren İş Kazasını Gizleyebilir mi?
Hayır.
İş kazalarının bildirilmesi yasal zorunluluktur.
Kazanın gizlenmesi veya farklı gösterilmeye çalışılması işveren açısından ciddi hukuki ve cezai sonuçlar doğurabilmektedir.
İş Kazası Geçiren İşçiye SGK Hangi Hakları Sağlar?
İş kazası geçiren sigortalı işçiye çeşitli sosyal güvenlik hakları tanınmaktadır.
Bunlar arasında:
- Geçici iş göremezlik ödeneği,
- Sürekli iş göremezlik geliri,
- Sağlık giderlerinin karşılanması,
yer almaktadır.
Bu haklar işverenin sorumluluğundan bağımsız olarak gündeme gelebilmektedir.
Geçici İş Göremezlik Ödeneği Nedir?
İş kazası nedeniyle çalışamayan işçiye SGK tarafından yapılan ödemedir.
İşçi raporlu olduğu süre boyunca belirli şartlar altında bu ödenekten yararlanabilir.
Bu uygulamanın amacı gelir kaybını azaltmaktır.
Sürekli İş Göremezlik Geliri Nedir?
İş kazası sonucunda işçinin çalışma gücünde kalıcı kayıp meydana gelmişse SGK tarafından sürekli gelir bağlanabilmektedir.
Örneğin:
- Uzuv kaybı,
- Görme kaybı,
- İş gücü kaybı,
gibi durumlar bu kapsamda değerlendirilebilmektedir.
İşveren Her İş Kazasından Sorumlu mudur?
Hayır.
Ancak işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri bulunmaktadır.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu işverene önemli sorumluluklar yüklemektedir.
Özellikle:
- Risk değerlendirmesi yapmak,
- Koruyucu ekipman sağlamak,
- Eğitim vermek,
- Güvenli çalışma ortamı oluşturmak,
işverenin temel yükümlülükleri arasındadır.
İşverenin Kusuru Nasıl Belirlenir?
İş kazası davalarında genellikle bilirkişi incelemesi yapılmaktadır.
Bilirkişiler:
- Güvenlik önlemlerini,
- İş organizasyonunu,
- Eğitim süreçlerini,
- Koruyucu ekipmanları,
inceleyerek kusur değerlendirmesi yapmaktadır.
İş Kazasında Maddi Tazminat Talep Edilebilir mi?
Evet.
SGK ödemeleri çoğu zaman işçinin tüm zararını karşılamamaktadır.
Bu nedenle işverenin kusurunun bulunması halinde maddi tazminat davası açılabilmektedir.
Maddi tazminat kapsamında:
- Gelir kaybı,
- Çalışma gücü kaybı,
- Tedavi giderleri,
talep edilebilmektedir.
Manevi Tazminat Talep Edilebilir mi?
Evet.
İş kazası nedeniyle yaşanan acı, elem ve yaşam kalitesindeki düşüş nedeniyle manevi tazminat talep edilmesi mümkündür.
Manevi tazminat miktarı somut olayın özelliklerine göre belirlenmektedir.
İş Kazası Sonucunda Ölüm Meydana Gelirse Yakınlar Hangi Haklara Sahiptir?
İş kazası nedeniyle ölüm meydana gelmesi halinde işçinin yakınları çeşitli haklara sahip olabilir.
Özellikle:
- Destekten yoksun kalma tazminatı,
- Manevi tazminat,
- Ölüm geliri,
gibi haklar gündeme gelebilmektedir.
Bu tür davalar uygulamada en yüksek tazminatların verildiği uyuşmazlıklar arasında yer almaktadır.
Destekten Yoksun Kalma Tazminatı Nedir?
Ölen işçinin desteğinden yararlanan kişilerin uğradığı ekonomik kaybın karşılanması amacıyla talep edilen tazminattır.
Özellikle:
- Eş,
- Çocuklar,
- Bazı durumlarda anne ve baba,
bu davaları açabilmektedir.
Meslek Hastalığı Nedir?
5510 sayılı Kanun’a göre meslek hastalığı, işin niteliği veya çalışma koşulları nedeniyle zaman içerisinde ortaya çıkan sağlık sorunlarıdır.
Meslek hastalığı ani bir olay sonucu değil, çoğu zaman uzun süreli çalışma sonucu meydana gelmektedir.
Hangi Hastalıklar Meslek Hastalığı Sayılabilir?
Örneğin:
- Akciğer hastalıkları,
- Kimyasallara bağlı hastalıklar,
- İşitme kayıpları,
- Kas ve iskelet sistemi rahatsızlıkları,
meslek hastalığı kapsamında değerlendirilebilmektedir.
Her olay tıbbi inceleme sonucu değerlendirilmektedir.
Meslek Hastalığında İşçinin Hakları Nelerdir?
Meslek hastalığı tespit edilen işçi:
- SGK gelirlerinden,
- Tedavi haklarından,
- Tazminat davalarından,
yararlanabilmektedir.
Bu nedenle meslek hastalığı da iş kazaları gibi önemli hukuki sonuçlar doğurmaktadır.
İş Kazası Nedeniyle İşçi İşten Ayrılabilir mi?
Belirli şartlar altında evet.
Özellikle işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini ağır şekilde ihlal etmesi halinde işçi haklı nedenle fesih hakkını kullanabilir.
Bu durumda kıdem tazminatı talebi de gündeme gelebilir.
İş Kazası Davalarında Zamanaşımı Süresi Var mıdır?
Evet.
Ancak zamanaşımı süreleri olayın niteliğine göre değişebilmektedir.
Bu nedenle iş kazası sonrası hukuki sürecin geciktirilmemesi önemlidir.
Yargıtay Uygulamasında Dikkat Edilen Hususlar
Yargıtay kararlarında özellikle:
- İşverenin kusur oranı,
- Güvenlik önlemlerinin yeterliliği,
- İşçinin kusuru,
- Bilirkişi raporları,
- Maluliyet oranları,
- Gelir kayıpları,
ayrıntılı şekilde incelenmektedir.
Bu nedenle iş kazası dosyaları teknik ve uzmanlık gerektiren davalar arasında yer almaktadır.
İşçilerin En Sık Yaptığı Hatalar
Uygulamada sık karşılaşılan hatalar şunlardır:
- Kazayı kayıt altına almamak,
- Tanık bilgilerini toplamamak,
- Hastane kayıtlarını saklamamak,
- İş kazası bildiriminin yapılıp yapılmadığını kontrol etmemek,
- Kusur raporlarını incelememek,
- Zamanaşımı sürelerini kaçırmak.
Bu hatalar ciddi hak kayıplarına neden olabilmektedir.
Sonuç
İş kazaları ve meslek hastalıkları, çalışma hayatının en ağır sonuçlar doğuran alanlarından biridir. Ancak birçok işçi yaşadığı olayın iş kazası veya meslek hastalığı kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceğini bilmemekte ve bu nedenle önemli hak kayıpları yaşayabilmektedir.
Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından sağlanan hakların yanında, işverenin kusuru bulunması halinde maddi ve manevi tazminat talepleri de gündeme gelebilmektedir. Özellikle ağır yaralanma veya ölümle sonuçlanan olaylarda işçinin veya yakınlarının önemli hukuki hakları bulunmaktadır.
Bu nedenle iş kazası veya meslek hastalığı durumunda delillerin korunması, sürecin kayıt altına alınması ve hukuki hakların zamanında kullanılması büyük önem taşımaktadır.
Kaynaklar
- 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.13
- 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.14
- 4857 Sayılı İş Kanunu
- 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
- Türk Borçlar Kanunu m.417
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.49
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.56
- Yerleşik Yargıtay uygulamaları