İŞÇİLER İÇİN İŞ HUKUKU SERİSİ (VI)
Yıllık İzin, Hastalık Raporu ve Diğer İzin Hakları: İşçiler Hangi Haklara Sahiptir?
Giriş
Çalışma hayatında ücret, kıdem tazminatı ve fazla mesai kadar önemli olan bir diğer konu da işçilerin dinlenme hakkıdır. Dinlenme hakkı yalnızca iş hukuku açısından değil, aynı zamanda Anayasa ile güvence altına alınmış temel bir sosyal hak niteliğindedir.
Ancak uygulamada birçok işçi yıllık izin haklarını tam olarak bilmemekte, bazı işverenler ise işçilerin izinlerini kullandırmamakta veya izin haklarını ücret karşılığı ortadan kaldırabileceklerini düşünmektedir.
Özellikle;
- Kullanılmayan yıllık izinler,
- Hastalık raporları,
- Doğum izinleri,
- Süt izinleri,
- Mazeret izinleri,
uygulamada sıklıkla uyuşmazlık konusu olmaktadır.
Birçok çalışan şu soruların cevabını aramaktadır:
- İşçi yıllık izne ne zaman hak kazanır?
- İşveren yıllık izin kullandırmak zorunda mıdır?
- Kullanılmayan izinler yanar mı?
- İşçi yıllık izin yerine para talep edebilir mi?
- Hastalık raporu işten çıkarma sebebi olabilir mi?
- Doğum yapan işçinin hakları nelerdir?
- Süt izni ne kadar süreyle kullanılabilir?
- Ölüm, evlilik veya doğum halinde mazeret izni verilir mi?
- İşveren izin kullandırmıyorsa ne yapılabilir?
Bu soruların cevapları başta 4857 sayılı İş Kanunu olmak üzere Anayasa, ilgili yönetmelikler ve Yargıtay uygulamaları çerçevesinde değerlendirilmektedir.
Dinlenme Hakkı Neden Önemlidir?
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 50. maddesi dinlenmenin çalışanların hakkı olduğunu açıkça düzenlemiştir.
Kanun koyucu, işçinin sürekli çalışmasının hem sağlık hem de verimlilik açısından olumsuz sonuçlar doğuracağını kabul etmektedir.
Bu nedenle yıllık izin, hafta tatili ve diğer izin hakları işçinin vazgeçemeyeceği temel hakları arasında yer almaktadır.
Yıllık Ücretli İzin Nedir?
Yıllık ücretli izin, belirli bir çalışma süresini tamamlayan işçiye verilen ücretli dinlenme hakkıdır.
Bu izin süresince işçi çalışmaz ancak ücretini almaya devam eder.
Yıllık izin işverenin takdirine bağlı bir ayrıcalık değil, kanundan doğan zorunlu bir haktır.
İşçi Yıllık İzne Ne Zaman Hak Kazanır?
4857 sayılı İş Kanunu’nun 53. maddesine göre işçinin yıllık ücretli izin hakkı kazanabilmesi için aynı işveren nezdinde:
En az bir yıl çalışmış olması gerekir.
Bir yıllık sürenin hesabında deneme süresi de dikkate alınmaktadır.
Dolayısıyla işçi işe başladığı tarihten itibaren bir yılını tamamladığında yıllık izin hakkı doğar.
Yıllık İzin Süreleri Kaç Gündür?
Kanun işçinin kıdemine göre farklı izin süreleri belirlemiştir.
Buna göre:
1 yıldan 5 yıla kadar (5 yıl dahil) çalışan işçiler için en az 14 gün,
5 yıldan fazla 15 yıldan az çalışan işçiler için en az 20 gün,
15 yıl ve daha fazla çalışan işçiler için en az 26 gün
yıllık ücretli izin verilmelidir.
Bu süreler asgari sürelerdir.
İş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleriyle daha uzun izin süreleri kararlaştırılabilir.
18 Yaş Altı ve 50 Yaş Üstü İşçilerin İzin Süresi Farklı mıdır?
Evet.
İş Kanunu m.53 gereğince:
- 18 yaşından küçük işçiler,
- 50 yaşından büyük işçiler,
için yıllık izin süresi hiçbir şekilde 20 günden az olamaz.
Bu düzenleme çalışanların korunması amacıyla getirilmiştir.
İşveren Yıllık İzin Kullandırmak Zorunda mıdır?
Evet.
Yıllık izin hakkı işverenin inisiyatifine bırakılmamıştır.
İşveren işçiye yıllık izin kullandırmakla yükümlüdür.
İzin hakkının sürekli ertelenmesi veya hiç kullandırılmaması hukuka aykırıdır.
İşçi Yıllık İzin Yerine Para Talep Edebilir mi?
Çalışma ilişkisi devam ederken kural olarak hayır.
İş Kanunu m.58 uyarınca yıllık izin hakkından vazgeçilemez.
İşveren:
“İzin kullanma, ücretini vereyim”
şeklinde bir uygulama yapamaz.
Kanunun amacı işçinin dinlenmesini sağlamaktır.
Bu nedenle izin hakkı para ile ortadan kaldırılamaz.
Kullanılmayan Yıllık İzinler Yanar mı?
Hayır.
Uygulamada en sık karşılaşılan yanlış inanışlardan biri budur.
Kullanılmayan yıllık izinler kural olarak ortadan kalkmaz.
İş sözleşmesi sona erdiğinde kullanılmayan izin süreleri ücret alacağına dönüşür.
Bu nedenle işverenin:
“Geçen yılki izinlerin yandı”
şeklindeki uygulamaları çoğu zaman hukuken geçerli değildir.
Kullanılmayan İzin Ücreti Nasıl Hesaplanır?
İş sözleşmesinin sona ermesi halinde kullanılmayan izin süreleri işçinin son ücreti üzerinden hesaplanmaktadır.
Bu alacak işçilik alacağı niteliği taşımaktadır.
İşçi gerekli şartların oluşması halinde dava veya icra yoluyla tahsil talebinde bulunabilir.
Yıllık İzin Kullandırıldığını Kim İspat Eder?
Bu konuda ispat yükü işverene aittir.
İşveren:
- İzin defterleri,
- İmzalı izin formları,
- Personel kayıtları,
gibi belgelerle iznin kullandırıldığını ispat etmek zorundadır.
Yargıtay uygulamalarında bu konu özellikle vurgulanmaktadır.
Hastalık Raporu Nedir?
İşçinin sağlık sorunları nedeniyle çalışamadığı dönemi belgeleyen sağlık raporlarına uygulamada istirahat raporu denilmektedir.
Bu raporlar belirli şartlar altında işçinin işe devamsızlığını haklı hale getirmektedir.
Hastalık Raporu Almak İşten Çıkarılma Sebebi midir?
Kural olarak hayır.
İşçinin hastalanması ve rapor alması tek başına fesih sebebi değildir.
Ancak bazı durumlarda uzun süreli raporlar farklı hukuki sonuçlar doğurabilmektedir.
Bu nedenle her olay ayrıca değerlendirilmektedir.
Uzun Süreli Raporlarda İşverenin Fesih Hakkı Var mıdır?
4857 sayılı İş Kanunu m.25/I belirli şartlar altında işverene fesih hakkı tanımaktadır.
Özellikle işçinin hastalık nedeniyle işe devamsızlığının kanunda belirtilen süreleri aşması halinde işverenin haklı fesih hakkı gündeme gelebilir.
Ancak bunun için kanuni şartların gerçekleşmesi gerekir.
Raporlu İşçi Maaş Almaya Devam Eder mi?
Bu konuda SGK sistemi devreye girmektedir.
Belirli şartlar altında işçiye geçici iş göremezlik ödeneği ödenebilmektedir.
Ödeme koşulları ve miktarları SGK mevzuatı kapsamında belirlenmektedir.
Mazeret İzni Nedir?
Kanun bazı özel durumlarda işçilere mazeret izni hakkı tanımıştır.
İş Kanunu Ek Madde 2 kapsamında belirli olaylar için ücretli izin verilmektedir.
Evlilik Halinde Kaç Gün İzin Verilir?
İş Kanunu’na göre işçinin evlenmesi halinde:
3 gün ücretli mazeret izni
verilmektedir.
Bu izin yıllık izinden düşülemez.
Yakının Ölümü Halinde Kaç Gün İzin Verilir?
İşçinin;
- Anne,
- Baba,
- Eş,
- Kardeş,
- Çocuk,
ölümü halinde:
3 gün ücretli izin hakkı
bulunmaktadır.
Doğum Halinde Babalık İzni Var mıdır?
Evet.
İş Kanunu kapsamında erkek işçilere çocuklarının doğumu halinde:
5 gün ücretli izin
verilmektedir.
Bu hak yıllık izin hakkından bağımsızdır.
Doğum İzni Nedir?
Kadın işçilere doğum öncesi ve doğum sonrası belirli sürelerle izin hakkı tanınmıştır.
4857 sayılı İş Kanunu m.74 uyarınca kural olarak:
- Doğumdan önce 8 hafta,
- Doğumdan sonra 8 hafta,
olmak üzere toplam 16 haftalık izin uygulanmaktadır.
Çoğul gebeliklerde bu süre artabilmektedir.
Süt İzni Nedir?
Doğum yapan kadın işçilere bir yaşından küçük çocuklarını emzirebilmeleri amacıyla süt izni hakkı tanınmıştır.
İş Kanunu m.74’e göre:
Günde toplam 1,5 saat süt izni
kullanılabilmektedir.
Bu sürenin hangi saatlerde kullanılacağını işçi belirler.
İşveren Süt İznini Engelleyebilir mi?
Hayır.
Bu hak kanundan kaynaklanmaktadır.
İşverenin süt iznini kullandırmaması hukuka aykırıdır.
Bu durum çeşitli hukuki sonuçlar doğurabilmektedir.
Ücretsiz İzin Nedir?
Ücretsiz izin, işçinin belirli bir süre çalışmaması ve bu süre boyunca ücret almamasıdır.
Kural olarak ücretsiz izin tarafların anlaşmasına dayanır.
İşveren tek taraflı olarak işçiyi sürekli ücretsiz izne çıkaramaz.
Yıllık İzin ve Diğer İzin Alacaklarında Zamanaşımı Nedir?
İş sözleşmesinin sona ermesinden sonra kullanılmayan yıllık izin ücretleri bakımından genel olarak:
5 yıllık zamanaşımı süresi
uygulanmaktadır.
Bu nedenle işçilerin haklarını zamanında takip etmeleri önemlidir.
Yargıtay Uygulamasında Dikkat Edilen Hususlar
Yargıtay kararlarında özellikle:
- İzin kayıtlarının varlığı,
- İmzalı izin belgeleri,
- Kullanılmayan izin süreleri,
- Hastalık raporları,
- Doğum ve süt izinleri,
ayrıntılı şekilde incelenmektedir.
Özellikle yıllık izin kullandırıldığının ispatı konusunda işverenin sorumluluğu bulunmaktadır.
İşçilerin En Sık Yaptığı Hatalar
Uygulamada sık karşılaşılan hatalar şunlardır:
- İzin formlarını saklamamak,
- Kullanılmayan izinleri takip etmemek,
- Rapor belgelerini muhafaza etmemek,
- Doğum ve süt izni haklarını bilmemek,
- İş sözleşmesi sona erdiğinde izin alacaklarını talep etmemek.
Bu hatalar önemli hak kayıplarına neden olabilmektedir.
Sonuç
Yıllık izin, hastalık raporu ve diğer izin hakları işçinin dinlenme ve sağlık hakkının bir parçasıdır. Kanun koyucu bu hakları yalnızca işçinin menfaatini değil, çalışma hayatının sürdürülebilirliğini korumak amacıyla düzenlemiştir.
İşverenin yıllık izin kullandırma yükümlülüğü bulunduğu gibi, işçilerin de izin haklarını takip etmesi ve gerektiğinde hukuki yolları kullanması gerekmektedir.
Özellikle kullanılmayan yıllık izinler, doğum izinleri, süt izinleri ve mazeret izinleri bakımından hakların bilinmesi, çalışma hayatında yaşanabilecek birçok uyuşmazlığın önüne geçebilmektedir.
Kaynaklar
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.50
- 4857 Sayılı İş Kanunu m.53
- 4857 Sayılı İş Kanunu m.54
- 4857 Sayılı İş Kanunu m.55
- 4857 Sayılı İş Kanunu m.56
- 4857 Sayılı İş Kanunu m.57
- 4857 Sayılı İş Kanunu m.58
- 4857 Sayılı İş Kanunu m.74
- 4857 Sayılı İş Kanunu Ek Madde 2
- Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği
- Yerleşik Yargıtay uygulamaları